Arjan den Boer

Elfde prijs bij Wiki Loves Monuments

Gisteren was de prijsuitreiking van de fotowedstrijd Wiki Loves Monuments die net als vorig jaar door WIkimedia was georganiseerd gedurende de maand september. Doel was om zoveel mogelijk foto’s van Rijksmonumenten op Wikimedia Commons te krijgen. Dat is gelukt: meer dan 13.000!

Ik had ook enkele honderden foto’s bijgedragen. Een daarvan viel (een beetje) in de prijzen: de elfde van de zestien prijzen die te vergeven waren (een abonnement op het tijdschrift Heemschut). Bepaald niet de hoofdprijs, toch leuk om geselecteerd te worden uit zo’n groot aantal foto’s. Toevallig ook omdat ik vorig jaar zelf een van de prijzen mocht uitreiken in plaats van in ontvangst nemen! Wel jammer dat ik net buiten de top 10 viel, want die gaan door naar de Europese finale.

Mijn ‘winnende’ foto is gemaakt in het Dresselhuyspaviljoen van Sanatorium Zonnestraal in Hilversum uit 1932. Daarvan is alleen het exterieur gerestaureerd, het interieur is nog niet onder handen genomen omdat er nog geen bestemming is gevonden. Dit heeft wel een bepaalde charme. De jury (met o.a. ZIlveren Camera-winnaar Martijn Beekman) zei er het volgende van:

Het lijkt op het eerste gezicht wel alsof je door een spiegel kijkt, maar dat blijkt even later natuurlijk onmogelijk.

Er waren nog twee van mijn foto’s die door de jury genoemd werden in de top 50, maar buiten de prijzen vielen:

Het Sanatorium Zonnestraal in Hilversum. Mooie foto van een interessant gebouw.

Het Interieur van Kasteel Loenersloot. Leuke interieurfoto met goede compositie.

Bekijk ook de top 10 van winnende foto’s.

Wat gaat er gebeuren met het postkantoor aan de Neude?

Wat gaat er precies gebeuren met het postkantoor aan de Neude en wanneer? En blijft het monumentale karakter van het gebouw voldoende behouden? Verwordt het niet tot het zoveelste winkelcentrum? Dat vragen veel Utrechters zich af nadat het postkantoor de afgelopen week sloot. Mede naar aanleiding van de vele reacties op de bijzondere panoramafoto van het gebouw, waar ik bij betrokken was, heb ik geprobeerd de feiten en ontwikkelingen op een rijtje te zetten. Graag ontvang ik reacties en aanvullingen!

Rijksmonument
Een ding is zeker: het gebouw als zodanig blijft behouden, het is sinds 2001 beschermd als Rijksmonument. Deze bescherming geldt zowel de buitenkant als het interieur. De Monumentenwet beschermt monumenten tegen sloop en ingrijpende verbouwingen; ze mogen alleen aangepast worden met een speciale vergunning van Burgemeester en Wethouders. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ziet hier op toe. De sectie Monumenten van de gemeente Utrecht heeft in een rapport aangegeven waar rekening mee gehouden moet worden bij herbestemming, zoals het open houden van de monumentale hal en het zichtbaar houden van de decoraties.

Eigenaar
Eigenaar van het postkantoor is ASR Vastgoed Ontwikkeling (voorheen Fortis Vastgoed), een van de grootste winkel- en woningontwikkelaars met een portefeuille van 3,2 miljard euro. KPN huurt nog een deel van het gebouw. ASR heeft het gebouw in 2009 gekocht van KPN op basis van een concurrerend bod in combinatie met het beste(?) plan voor herbestemming. Het bedrag is niet bekend gemaakt.
In 2008 waren er initiatieven om een Europahuis voor de Kunsten in het gebouw te vestigingen, of het een andere culturele bestemming te geven. Die plannen zijn mislukt omdat ze onvoldoende door de gemeente gesteund werden. KPN heeft uiteindelijk voor het hoogste bod gekozen.

Tot 2015: tijdelijke bestemmingen
Pas eind 2015 komt het gebouw vrij voor een definitieve bestemming en bijbehorende verbouwing. Tot die tijd heeft KPN nog een deel in gebruik als telefooncentrale. In de tussentijd kan de grote hal een of meerdere tijdelijke bestemmingen krijgen. Zo moet het postkantoor tijdens de viering van de Vrede van Utrecht 2013 het culturele centrum van de stad worden, al is dit nog niet officieel bevestigd. Projectontwikkelaar Bram Loggers van eigenaar ASR:

…wat we in elk geval niet willen: geen feestzaal, geen dancing of iets in die geest. Het moeten activiteiten zijn die passen bij de toekomst van het gebouw. Er is overleg met de gemeente. Iets museaals, iets met kunst, iets met de Vrede van Utrecht… Het zou mijn eer te na zijn als er iets komt dat geen recht doet aan de pracht van deze hal. (Binnenstadskrant)

Dat klinkt mooi, maar ook een beetje hypocriet uit de mond van iemand die er uiteindelijk een winkelcentrum van wil maken (zie verderop).

Ik ben nog geen plannen tegengekomen om iets te doen in de hal in 2012 of in 2014. Ik denk dat ik niet de enige ben die direct allerlei mooie tijdelijke bestemmingen voor zich ziet:

• concerten (van welk muziekgenre dan ook)
• markten (ambachtelijke/biologische producten, boekenmarkt, kunstmarkt)
• tentoonstellingen (kunstexposities of tentoonstellingen over architectuur zoals de Amsterdamse School in Utrecht)

Update 31 oktober: Marjon van Caspel, Gebiedsmanager Binnenstad StadsOntwikkeling gemeente Utrecht meldt op Twitter:

Voorjaar 2012 is hal postkantoor Neude weer open voor publiek. Vrede van Utrecht, IQ creative, Wink denken mee met ASR (twitter)

IQ creative bedenkt en exploiteert trendy clubs en horeca, Wink noemt zichzelf experience architects en werkt vooral voor grote merken.

Na 2015: winkels en hotel
Als eind 2015 KPN het gebouw verlaten heeft, wil ASR het verbouwen en er winkels en een hotel in onderbrengen. Het gaat om 8.000 m² winkelruimte en een viersterrenhotel met bijna 100 kamers, uitgebaat door de Eden Hotel Group van o.a. het American Hotel in Amsterdam. Op de eerste verdieping komt ook een restaurant.
Voor de winkelpassage in de hal en de enorme kelder wil ASR ‘kwalitatief hoogwaardige’ modewinkels aantrekken. Zara en Mexx hebben belangstelling getoond, dus dat is blijkbaar het soort winkels waar men op doelt.

In 2008 heeft architectenbureau Rijnboutt een eerste plan gemaakt voor de aanpassing van het postkantoor. Dat is geen definitief ontwerp, maar geeft de richting aan die ASR uit wil. Begin 2011 geven de architecten aan dat het ondanks de recessie haalbaar blijft. Kern van het plan is dat de achterzijde aan de Oudegracht, van oorsprong aan- en afrit voor postauto’s, een nieuwe glazen toevoeging en entree krijgt, zodat de Oudegracht en de Neude met elkaar verbonden worden via de winkelpassage. Stedenbouwkundig en commercieel gezien is dit een goed plan, want de achterzijde wekt nu een gesloten indruk, terwijl de Oudegracht de belangrijkste winkelstraat is. Architecten Mattijs en Kees Rijnboutt:

Het postkantoor is niet alleen een prachtig gebouw, maar ook de stapsteen tussen Neude en Oudegracht. Door de achterkant van het postkantoor te openen en in de hal een plaza, ontstaat een nieuwe looproute in de binnenstad. Met het gebouwontwerp en de nieuwe functies voeren we eigenlijk een stedenbouwkundige ingreep door. (PostPlanjer)

Bram Loggers van ASR ziet geen tegenstelling tussen commerciële belangen en die van het monument:

Door met respect voor het monument te renoveren creëren we hier een winkelmilieu waar plaats is voor kwaliteitswinkels en topmerken. Een unieke plek waarmee het Utrechtse winkelaanbod wordt verrijkt. (Rijnboutt.nl)

Een goede bestemming?
Is het postkantoor in goede handen of moeten we ons zorgen maken over de toekomst van het gebouw? Leeg laten staan is uiteraard geen optie, herbestemming is nodig om het te behouden, levend te houden en toegankelijk te maken voor iedereen. Of een hotel en winkels de beste invulling vormen is de vraag; een culturele of publieke bestemming doet meer recht aan een publiek gebouw met deze allure. Die kans lijkt verkeken, mede door de weinig actieve houding van de gemeente Utrecht rond de verkoop. Wel hoop ik dat er in de periode 2012-2015 nog veel moois gaat gebeuren in het oude postkantoor!

Ik geloof niet dat ASR slechte bedoelingen heeft; ook zij ‘houden’ van het pand. Toch is het gevaar dat commerciële belangen tegen die van het gebouw ingaan niet denkbeeldig. Ik ben vooral bang dat de openheid van de hal aangetast zal worden, bijvoorbeeld door tussenverdiepingen of ‘glazen dozen’ om het vloeroppervlakte te vergroten. Bram Loggers van ASR ziet het al voor zich:

[Ik zou in de hal] wel een paar spectaculaire elementen willen zetten, bijvoorbeeld in de geest van het glaspaleis van Apple op Fifth Avenue in New York. (Binnenstadskrant)

Ik vind dat de hal zelf al spectaculair genoeg is.
De grote glazen aanbouw aan de achterzijde kan best mooi worden, maar het kan ook een enorme etalage worden die de omgeving gaat overheersen. Het is ook niet geruststellend dat de architect meer oog lijkt te hebben voor de stedenbouwkundige route tussen de Neude en de gracht, dan voor de historische waarde van het gebouw. Je kunt er toch ook omheen lopen?

Architect Frank Marcus deed onderzoek naar het verlies van publiek domein door herbestemming van postkantoren, o.a. in Nijmegen, en waarschuwt:

Ondanks […] beloftevolle deelname vooraf van architecten/ontwikkelaars en historische waardestellingen, leert mijn onderzoek anders. (Linkedin)

In Rotterdam wordt het postkantoor ook herontwikkeld tot… winkels en een hotel. Er is blijkbaar weinig anders te bedenken dat economisch rendabel is.
Als je kijkt naar het voormalig hoofdpostkantoor van Amsterdam, nu winkelcentrum Magna Plaza, dan hebben de winkels daar de overhand genomen op het gebouw. Je voelt je daar niet in een prachtig gebouw waar toevallig ook winkels zijn, maar in een winkelcentrum dat toevallig in een mooi gebouw zit. Een subtiel verschil?

Tot slot verstandige woorden van de kleinzoon van de architect van het postkantoor, Rob Crouwell:

Om een prachtig gebouw als het oude Postkantoor aan de Neude opnieuw functioneel te maken voor de 21e eeuw, vereist allereerst kennis en inzicht in deze bijzondere architectuur. Het nieuwe ontwerp zal daarna vanuit liefde en respect voor het huidige gebouw ontwikkeld moeten gaan worden; echter: welke marktpartijen zijn bereid om vanuit deze invalshoek te denken en handelen en wie houdt er voldoende toezicht op deze ontwikkeling?

Mijn grootvader Joseph Crouwell en zijn vrouw hebben met dit gebouw begin 20e eeuw een statement gemaakt: “communicatie tussen mensen ontstaat wanneer je verbindingen legt (zowel lokaal als wereldwijd)” en zijn architectuur beeldt dit goed uit. Deze zichtbare symboolfunctie in dit gebouw mag wat mij betreft niet verloren gaan!

Het onlangs heropende door hem ontworpen oude postkantoor in Doetinchem, waar nu het Stadsmuseum en een bijzonder restaurant in zijn gehuisvest, doet bijvoorbeeld zeker recht aan dit mooie gebouw (1917) en zijn talent. Maar natuurlijk zal er altijd discussie mogelijk zijn en blijven of een nieuwe functionaliteit recht doet aan het oorspronkelijk ontwerp … en wat mij betreft prima, dat hoort ook bij architectuur!
(Linkedin)

Recensie van ‘Erfgoed voor de iPad’

Gisteren is Erfgoed voor de iPad uitgekomen van ANWB’s Buitenleven en het Utrechtse bedrijfje Touchwonders. Het is een van de eerste Nederlandse iPad-apps over cultureel erfgoed, belangrijk dus om eens goed te bekijken. 136 ‘erfgoederen’ (!) worden in een magazine-achtig jasje gepresenteerd met een kaart van Nederland als ingang. Het is het type app dat je niet moet zien als een soort database, maar als een elektronisch koffietafelboek of glossy tijdschrift, met veel aandacht voor redactionele content, fotografie en vormgeving. Het geheel ziet er aantrekkelijk en gelikt uit. Toch heb ik een aantal kritische opmerkingen, vooral over de inhoud.

Dat ik deze opmerkingen plaats geeft aan dat ik de app serieus neem als het begin van een mooie ontwikkeling voor het Nederlandse erfgoed. Er zijn natuurlijk heel veel slechtere iPad-apps die ik onvermeld laat. Ik wil ook zeker niet pretenderen het beter te kunnen; ik ben wel bezig met ideeën voor de iPad maar vergeleken met Touchwonders een echte beginner. Wel hoop ik dat de samenstellers iets aan mijn opmerkingen hebben voor de volgende versie. Natuurlijk raad ik iedereen aan de app zelf uit te proberen.

Op- en aanmerkingen bij de app

• de gehanteerde definitie van erfgoed is nogal beperkt, namelijk als synoniem voor nostalgie. Je vindt geen recent of omstreden erfgoed in deze app, alleen maar kastelen, boerderijen en pittoreske plekjes uit voorbije eeuwen. Moderne klassiekers zoals bijvoorbeeld de Van Nelle-fabriek en het Rietveld-Schröderhuis ontbreken.
   
  
• aan de andere kant wordt erfgoed erg ruim opgevat door er ook natuurgebieden, ambachtelijke delicatessen en zelfs b&b’s onder te scharen.
  Om de verwarring compleet te maken: als je het filter ‘erfgoed’ kiest blijven alleen maar kastelen en landhuizen over, alsof bijvoorbeeld kerken geen erfgoed zijn. Maar die zitten er niet in. Kortom, is het een erfgoed-app, een kastelen-app of een Buitenleven-app?
   
  
• de uitstraling van de app is wel eigentijds, maar het gebruik van krulletters en vergeelde kartelrandjes vind ik een te gemakkelijke, oubollige associatie met erfgoed.
    
  
• de app lijkt gedeeltelijk een commerciële vulling te hebben. Er zijn veel items over b&b’s en ambachtelijke bedrijfjes, die wel iets met erfgoed hebben, maar je weet als lezer niet of ze er voor betaald hebben. Dat wil je weten als je zelf 4 euro voor de volledige versie van de app betaalt. Maar het gaat ook om de vraag of de redactie onafhankelijk is. Waarom zouden ze een (ecologisch) vakantiepark opnemen in een erfgoed-app?
   
  
• de locaties op de kaart zitten er soms flink naast. Slot Zuylen is ten oosten van Amelisweerd gepositioneerd en de grottenham (!) uit Valkenburg ergens in Midden-Limburg. Als je het aparte Google-kaartje daarbij opent toont dat Berg en Terblijt, weer een andere locatie dus. Hopelijk staan de ANWB-borden langs de wegen wel goed!
   
  
• veel ‘erfgoederen’ hebben geen volledig artikel, maar een kortere ongeïllustreerde tekst. Deze teksten vind ik rommelig, vaak te gemakkelijk en soms incorrect. Slot Zuylen is geen 13e-eeuws kasteel en het is geen goede sfeertekening dat je er een sprookje met ridders en jonkvrouwen binnenstapt (gebouwd in 1520, inrichting vooral 18e- en 19e-eeuws). De schrijver is er waarschijnlijk nooit geweest. Sommige teksten lijken zo overgenomen van websites.
  De opmaak van deze teksten is sober, waardoor ze niet passen binnen de zo verzorgde app.
   
  
• de andere, uitgewerkte artikelen zijn wel goed geschreven. De vormgeving is fraai, al denk ik dat de tekst nog te veel overheerst op het beeld. Ik vermoed dat deze artikelen hergebruikt zijn uit het tijdschrift Buitenleven. Dat is niet erg, maar het moet wel vermeld worden. Een kwestie van (eigen) bronvermelding.
   
  
• bij elk item is er ook een aparte ‘fotostapel’. De foto’s zijn van goede kwaliteit, maar de selectie lijkt nogal willekeurig. Bij de keuze had men weer een erg nostalgische bril op. Bovendien zijn er geen bijschriften, je moet dus maar raden wat je ziet.
   
  
• de app lijkt gratis, maar als je ‘m hebt geïnstalleerd zie je dat een groot deel van de content alleen tegen betaling van 4 euro beschikbaar is (in-app purchase). Dit bedrag is aan de hoge kant, maar desnoods acceptabel. Het gaat er meer om dat je hier opeens mee wordt geconfronteerd, terwijl je dacht dat het gratis was. Het lijkt me eerlijker om dit in de App Store duidelijk en prominent te vermelden.
   
  
• de app werkt grafisch heel soepel, maar is bij mij meermaals gecrasht. Dit zal in de eerste update wel worden opgelost. Wat me stoorde is dat je bij het inzoomen op de kaart ongewild de daarop aanwezige items aanklikt. Volgens mij is het mogelijk zoom- en tap-gestures beter van elkaar te scheiden om dit te voorkomen. Ik zou trouwens graag verder willen inzoomen dan tot op provincieniveau.
   
  
• de app werkt alleen in staande schermoriëntatie. Ik vind zelf dat een iPad-app altijd beide oriëntaties moet ondersteunen en daar liefst iets extra’s mee moet doen, bijvoorbeeld extra info of een alternatieve weergave tonen bij roteren. Maar dat is natuurlijk wel meer werk.
   
  
• de app wordt aangeprezen met sterk overdreven kwalificaties: misschien wel de mooiste app van Nederland, en het meest complete overzicht van Nederlands erfgoed. Dat laatste is in ieder geval een gotspe.

Wagenwerkplaats Blerick, industrieel rijksmonument

Onlangs bezocht ik met de mede-rondleiders van het Spoorwegmuseum de Wagenwerkplaats Blerick bij Venlo. Deze prachtige hal werd in 1890 gebouwd voor de Staatsspoorwegen, uitgebreid rond 1920 en was tot 1969 in gebruik. In de hoogtijdagen werkten er 160 mensen aan de reparatie van wagons. Het is nu met ca. 74.000 m² een van de grootse industriële rijksmonumenten van Nederland. Er zijn nog verschillende originele details aanwezig zoals gietijzeren kolommen en vensters. De sheddaken die vroeger van glas waren voor goede lichtinval zijn nu bedekt met golfplaat. Momenteel staat de hal grotendeels leeg, maar eigenaar Stichting BOEi maakt plannen voor herbestemming. Een van de opties is dat het depot Blerick van het Spoorwegmuseum, dat zich in de naastgelegen moderne loods bevindt, naar de antieke hal gaat. Dat zou natuurlijke aan prachtige bestemming zijn.

Ik heb de foto’s van de wganewerkplaats ook ingestuurd voor Wiki Loves Monuments.

We bezochten uiteraard ook het depot van het Spoorwegmuseum. Behalve grote hoeveelheden onderdelen en wat moderner materieel, bekeken we de een elektrisch treinstel uit 1938 (Mat’ 36) die van binnen helemaal open lag, zodat het frame en alle leidingen prachtig zichtbaar waren. Het mooist was de keuken van het NS restauratierijtuig RD 7659 uit 1951 met originele ijskasten en fornuis, maar die was te donker om te fotograferen.